In het Heilige Land is niets wat het lijkt

Door Pim van den Dool op 05/07/2010

Niets is wat het lijkt. Het klinkt als een versleten cliché, maar typeert de situatie in het Heilige Land misschien wel beter dan enige andere woordencombinatie. Het Israëlisch-Palestijns conflict roept bij eenieder die met een open mind door de joodse staat en de Palestijnse gebieden reist tegenstrijdige gevoelens op. Elke groep of individu heeft zijn eigen waarheid in het conflict. En die gaat maar al te vaak ten koste van de ander.

Er zijn voorbeelden te over. De lange afscheidingsmuur die Israël sinds een aantal jaren bouwt om Palestijnse zelfmoordterroristen buiten de deur te houden, heeft onmiskenbaar zijn effect gehad. Sinds aan de muur wordt gewerkt, is het aantal zelfmoordaanslagen gereduceerd tot nul. Het is te begrijpen dat veel Israëli's na de bloederige aanslagenreeks van de Tweede Intifadah (2000-2005), waarbij meer dan 1000 Israëlische burgers vermoord werden, blij zijn met de komst van de muur. Maar de veiligheidsbarrière symboliseert ook definitieve separatie, een voorgoed vaarwel tegen vreedzaam naast elkaar leven. Goedkope Palestijnse arbeiders bouwen nog elke dag aan een Israëlische muur die met regelmaat Palestijns land doorkruist en de bewegingsvrijheid van Palestijnen inperkt. Het is een bizarre realiteit.

Controversieel zijn ook de checkpoints die gebruikt worden om alles en iedereen die Israëlisch grondgebied betreedt te controleren. De checkpoints zijn eveneens bedoeld om Palestijnse extremisten of terroristen uit Israël te weren. Gevolg is dat elke brave Palestijnse burger die in Jeruzalem werkt en op de Westbank woont elke dag als potentiële terreurverdachte kan worden behandeld. Afhankelijk van het humeur van de Israëlische beveiligers die op de checkpoints werken, mag hij of vrij snel doorrijden of moet hij uitstappen en met al zijn bagage door de op de checkpoints aanwezige scanners. In het slechtste geval wordt zijn auto met behulp van speurhonden van top tot teen doorgepluist. Veel Palestijnen ervaren de strenge controles (zie foto), het meest voelbare aspect van de bezetting, als extreem vernederend.

Tweede Intifadah heeft Israëliërs getekend
Aan de andere kant is het niet moeilijk te verklaren waarom de Israëliërs elke Palestijn of Arabier als potentiële terrorist zijn gaan zien. Nog maar vijf à zes jaar geleden waren in Jeruzalem en Tel Aviv bomaanslagen met veel dodelijke slachtoffers aan de orde van de dag. Israëlische jongeren vertelden me op mijn reis over hoe het was om tijdens de Tweede Intifadah te moeten leven. Dat ze het reizen per bus bewust meden, omdat de angst voor de dood in de lucht hing. Ze gingen desondanks door met hun levens, maar dragen de littekens van de Tweede Intifadah met zich mee. Bijna iedere Israëli uit Jeruzalem of Tel Aviv heeft wel iemand in zijn nabije omgeving die slachtoffer werd van Palestijnse terreur. Het heeft de Israëliërs veranderd. Je moet hier zelf wonen om het te kunnen begrijpen, zeiden velen mij.

In het zuid-Israëlische stadje Sderot is het Israëlische leed prominent zichtbaar. Sderot ligt sinds de start van de Tweede Intifadah onder vuur van mortieren en raketten uit de Gazastrook. In iets meer dan acht jaar tijd vielen er in het kleine stadje meer dan 30 slachtoffers. Het heeft de levens van de inwoners van Sderot op z'n kop gezet. Veel bushokjes zijn er veranderd in kleine bunkers, die bescherming bieden tegen raketinslagen. Bijna ieder huis heeft een bomkelder, net als scholen en crèches, die ook hun daken van extra afweerconstructies hebben voorzien. Het meest naargeestige beeld in Sderot is zonder twijfel de speeltuin in het centrum. Daar hebben spelende kinderen vijftien seconden om zich na een luchtalarm te verschuilen in twee grote holle rupsen, die als schuiltunnel dienen (zie foto). Nergens zijn onschuld en oorlog zo verenigd als in de speeltuin van Sderot.

Terreur en bezetting hebben in Israël en de Palestijnse gebieden hun sporen nagelaten. Het heeft veel mensen onverschillig, cynisch of soms zelfs haatdragend gemaakt. Gedurende mijn reis heb ik met veel mensen gesproken die een oplossing van het conflict niet dichterbij lijken te willen brengen. Joodse kolonisten in de illegale nederzetting Eli in Judea en Samaria zeiden mij dat elke vorm van Palestijns geweld beantwoord moest worden met het bouwen van meer nederzettingen op Palestijns grondgebied. Een Palestijnse christen uit Nazareth, die overigens slachtoffer werd van geweld uit islamitische hoek, noemde moslims landmijnen die zich ingraven en exploderen op het moment dat ze de macht kunnen grijpen. De Israëlische parlementariër Aryeh Eldad van de rechtsextremistische Nationale Unie zei elke dag opnieuw te vechten tegen het totstandkomen van een Palestijnse staat.

Geluid van redelijkheid klinkt nog altijd
Gelukkig ontmoette ik tijdens mijn reis ook mensen die in de hectiek van het Heilige Land de redelijkheid kunnen bewaren. Zo sprak ik met Khaled Abu Toameh, een Israëlische Arabier die werkzaam is voor The Jerusalem Post. Hij was meedogenloos in zijn kritiek op de Palestijnse Autoriteit, die hij verweet sinds de Oslo-akkoorden uit 1993 niets te hebben bereikt voor de Palestijnen. Ook sprak hij zijn afschuw uit over Hamas, dat volgens Abu Toameh niet voor rede vatbaar is en voor altijd zal blijven streven naar de vernietiging van Israël. Aan de andere kant was hij uiterst kritisch over de discriminatie en achterstelling van zijn eigen bevolkingsgroep binnen Israël. Abu Toameh signaleert een proces van radicalisering en islamisering onder de Israëlische Arabieren en voorspelt dat, mocht er een Derde Intifadah uitbreken, die wel eens geïnitieerd zou kunnen worden door de Arabieren binnen Israël zelf. Een beangstigend idee.

De enige keer dat ik nog een beetje geloof kreeg in het oplossen van het Israëlisch-Palestijns conflict was tijdens mijn trips naar het Peres Peace Center en het Geneva Initiative, twee Israëlische ngo's die wedijveren voor een realistische en rechtvaardige tweestatenoplossing. Het vredeskamp in Israël mag het dan zwaar hebben, het bestaat gelukkig nog altijd en de overgrote meerderheid van de Israëlische bevolking noemt zich voorstander van twee staten voor twee volkeren. Toch moesten de medewerkers van de vredesorganisaties toegeven dat het politieke klimaat in Israël en de Palestijnse gebieden weinig hoop biedt voor een snelle en bevredigende oplossing. Maar ze gaan door met hun werk omdat ze geloven dat het de enige weg is, vertelden ze. Dat verdient respect.

Hoe onbereikbaar hij ook lijkt, na mijn trip door Israël en de Palestijnse gebieden is mijn geloof in de noodzaak van de tweestatenoplossing nog dieper geworden. Die is in het belang van Israël, omdat het joodse en democratische karakter van Israël alleen gewaarborgd kan blijven als de meerderheid van de Israëlische bevolking joods is. Daar komt bij dat Israël de bezetting op de Westelijke Jordaanoever niet voor eeuwig kan en moet willen voortzetten. Om verdere wanhoop en frustratie bij de Palestijnse bevolking te voorkomen, moet de Israëlische regering werk maken van het realiseren van een onafhankelijke Palestijnse staat. Een Palestina dat in vrede naast Israël kan bestaan en samenwerkt op diplomatiek en economisch gebied. Het lijkt een wensdroom, maar hij blijft het nastreven waard.

De obstakels zijn nog altijd levensgroot. Zolang de Palestijnen verdeeld zijn en de Gazastrook en de Westoever niet onder één Palestijns bestuur staan, is de kans op een levensvatbare en coherente Palestijnse staat minimaal. De internationale gemeenschap zou daarom veel meer moeten doen om een deal tussen Fatah en Hamas te bewerkstelligen. Alleen als de Israëlische regering met één Palestijnse partner te maken heeft die Israël erkent en eerdere vredesakkoorden onderschrijft, ligt er een oplossing in het verschiet. Aan de andere kant blijft druk op de Israëliërs broodnodig. De bouwstop in nederzettingen in Judea en Samaria verloopt namelijk in september. Als de regering-Netanyahu niet bereid is die bouwstop te verlengen, zullen eventuele ingezette directe onderhandelingen vermoedelijk gelijk weer vastlopen en zou Netanyahu's kabinet wel eens kunnen vallen.

Politieke moed nodig om oplossing te vinden
De ironie van het Israëlisch-Palestijns conflict is dat beide partijen weten hoe de oplossing er op hoofdlijnen uitziet. Het is duidelijk hoe de grenzen ongeveer moeten lopen, welke afspraken over veiligheid er gemaakt moeten worden, dat Israël een deling van Jeruzalem moet accepteren en dat niet alle nabestaanden en nakomelingen van de Palestijnse vluchtelingen van 1948 kunnen terugkeren naar de geboorteplaats van hun familie. Er is vooral behoefte aan politieke moed bij Netanyahu en Abbas. Ze hebben de mogelijkheid om met behulp van de regering-Obama geschiedenis te schrijven en de regio voor altijd te veranderen. Misschien wel tegen beter weten in moeten we hopen dat de komende jaren een duurzame oplossing wordt gevonden die extremisten aan beide kanten de wind uit de zeilen kan nemen. Het is niet onmogelijk, maar in het Heilige Land moet je vooral nergens op rekenen. Niets is er immers wat het lijkt.